دكتر بامداد رحيم حيدري

عضوهيات علمي گروه جغرافياوبرنامه ريزي شهري دانشگاه تبريز وعضو انجمن بين المللي محققين توريسم آنتاليا

         شهرهمواره درنزد فيلسوفان، انديشمندان ومحققان به عنوان پديده اي جديد كه انسان را ازجوهراصيل خود دورمي سازد واو را درچارچوب روابط عقلاني خشك ابزاري وحسابگري قرارمي دهد مد نظربوده است. درچنين شرايطي كه حتي نزديكترين همسايه ها نيزغريبه اند بديهي است كه عرصه هاي نيمه عمومي ونيمه خصوصي ناپديدگردند. زيرا زندگي ما درهسته خانواده و درون عرصه خصوصي و پنهان ازاغيارمي گذرد و يا به شتاب در ميان عرصه عمومي جريان دارد. دراين ميان وسايل ارتباطي و فناوري اطلاعات درست بر خلاف نام خود به نوعي در جهت تضعيف روابط انساني گام برداشته اند. درچنين شرايطي احساس غريبگي، تنهايي و رها شدگي درافراد چندان هم دورازانتظارنيست. ازمهمترين تبعات اين غريبگي بي تفاوتي شهروندان نسبت به سايرين و نسبت به محيط زندگيشان است.

       غريبگي وازخود بيگانگي انسان درمحيط شهري راعدم انطباق فرم،عملكرد وفضا در محيط كالبدي تشديد مي كند. اين عدم انطباق رامي توان درمواردزيرجستجوكرد :

1-    استقرارغلط كاربري هادرفضاهاواطراف آن

2-    اندازه نامناسب فضاهاي عملكردي پياده روها

3-    عدم هماهنگي وارتباط لازم فرم فضاها با عملكرد خاص آنها

       توسعه وگسترش ساخت وسازهاي جديد و گسترش شبكه پيچيده فضاها، فرم ها وعملكردهاي شهري د رچارچوبي ناهماهنگ و ناهمخوان، احساس گيج كننده ومشوشي رادرشهرنشينان پديدآورده است كه بيگانگي و انزوا راعمق مي بخشد. شهرنشيني در چنين شرايطي مي تواند به نوعي شوك روحي ورواني تعبيرگردد. شوكي كه براي انسان شهرنشين راهي جز سازگاري و تطابق روحي  و رواني با محيط شهري نمي گذارد.

        درسطح كلان تماميت شهر وكليت آن مي تواند نماد هويت افراد باشد. اما اگر انسانها نتوانند ازمفهوم شهر نماد هويت و تعلق را درخود احساس كنند مي كوشند هويت را درسطوح پاينتر و خردترآن بيابند (مثلادرمكانهاي محلي). لذا مي توان گفت انسانهاي شهرنشين با هويت محلي و قوي دچارنوعي پارادوكس هستند. ازيك سو همبستگي دروني بالايي دارند وازسوي ديگر داراي همبستگي بيروني چنداني نسبت به محيط خارجي خود و تماميت شهري نيستند. به عقيده زيمل اگرچه ساكنان شهري با افراد زيادي سروكاردارند اما در نهايت فرد احساس غريبگي وناآشنايي مي كند چرا كه او تنها رابطه عقلايي با ديگران برقرارمي كند و نه رابطه حسي وعاطفي.

       هنگامي كه از شهر و مكان شهري سخن به ميان می آيد يكي ازابتدايي ترين تصاويري كه ذهن انسان ترسيم مي كند درهمتنيدگي بافت روابط اجتماعي حاكم بر آن است. لازم به ذكراست كه اين درهمتنيدگي هم معطوف به كالبد شهراست وهم به روابط ميان ساكنان آن. دراين زمينه فقدان عوامل ايجادكننده انقطاع درمحلات شهري نظيرخيابان كشي هاي جديد، تعريض هاي حساب نشده وياساخت وسازهاي بي برنامه نامتجانس با بافت شهرشرط لازم محسوب مي شود. شكل گيري توام فضاها و توده هاي يك محله شهري نيز گامي موثر دراين راستا به شمار مي رود. بهره گيري ازتوالي نيز گامي درجهت رسيدن به وضوح كالبدي درمحلات شهري است. البته بايد گفت ناخوانایي محلات شهري هميشه ناشي از درهم ريختگي و عدم وضوح آن نيست بلكه گاه يكنواختي بیش از حد منجربه ازبين رفتن خوانايي مي شود. براي پرهيز از اين يكنواختي وجود وجوه تمايز ميان كالبدهاي مشابه امري ضروري است.

       همچنين ايجادحس تعلق درساكنان نسبت به شهرگامي اساسي براي حركت به سوي شهري سالم وپايدارمي باشد.براي دستيابي به اين حس تعلق وجودهمبستگي ميان ساكنان اهميت فراوان دارد.براين اساس حفظ وتقويت عوامل خاطره انگيزابزاري است براي پيوندزدن ساكنان به محيط شهري وعميق تركردن احساس تعلق خاطربه آنها.

      عامل ديگردراين زمينه مشخص بودن حدود وثغورشهراست. طبيعتا كسي نمي تواند خود را به بافتي كه ازهرطرف گسترش مي يابد متعلق بداند وآنرا امن احساس كند. ضمن اينكه اين توسعه و گسترش بي اندازه مشكلات كالبدي زيادي را براي شهر بوجود مي آورد.

      البته بايد گفت كه راهكارهاي ديگري نيزبراي هويت مند و انساني كردن فضاهاي شهري وجود دارد كه تنهابه طورمختصربه مهمترين آنها پرداخته شد كه بوسيله آنها مي توان از بروزعوارض ناشي از بحران هويت درشهرها تا حدودي جلوگيري نمود يا آن را كنترل كرد. بر اساس مباحث مطرح شده پديده شهرنشيني در جامعه كنوني ما به دنبال خود مسائل آسيب شناسي فراوان و پيچيده اي را داشته است كه مديران شهري را باعرصه ها و حوزه هاي جديدي مواجه مي سازد. عرصه هايي كه غالبا مبهم و ناشناخته اند.

فضاهاي شهري وهويت شهر :

        شهربي هويت يكي ازبزرگترين معضلاتي است كه انسان امروزي در بسياري ازنقاط جهان با آن دست به گريبان است. زندگي دراين گونه شهرها باعث سردرگمي و اضطراب و تشويش مي شود وانسان نمي تواند نسبت به آن احساس تعلق كند. اگرفضا را گستره اي باز و انتزاعي ببينيم مكان بخشي از فضاست كه بوسيله شخصي يا چيزي اشغال شده است وداراي بارمعنايي وارزشي است. حس مكان مي تواند منجربه ايجاد تعلق خاطردرافراد و نهايتا ثبات و  ماندگاري اجتماع درشهرشود.

      حس مكان فضا را ازحالت عام  و يكسان براي همه مي رهاند و آنرا به نقطه اي خاص براي مخاطبانش تبديل مي كند. هويت مكاني پيوندنزديكي باهويت شخصي پيدامي كند من اينجا هستم حكايت ازمن هستم مي كند (مدني پور،1379).

        بدون شك يكي از راههاي ايجاد هويت براي شهر كه با زمان و مكان كنوني آن نيز تناسب داشته باشد ساخت فضاهاي عمومي درشهراست. ترانسيك(Trancik)  فضاهاي باز شهري رابه دو دسته كلي سخت فضا ونرم فضا تقسيم مي كند. سخت فضا به آن دسته از فضاها اطلاق مي شود كه عملكرد اصلي آنها دورهم جمع شدن و فعاليتهاي اجتماعي است درمقابل نرم فضاها با عناصر طبيعي تعريف مي شوند وعملا فرصتهايي رابراي استراحت، خلوت و دوري ازمحيط مصنوع دراختيار شهروندان قرار مي دهند. امروزه اكثر طرحهاي  شهري فاقد سخت فضا هستند. اساسا فضاهايي محدود وشكيل با كرانهاي قابل ادراك و داراي مقياس انساني جزو فضاهاي فراموش شده هستند و چون اين فضاها بستر وقوع حيات جمعي براي شهروندان هستند فقدان آنها درواقع فقدان حيات جمعي واشتراكات ذهني بين  شهروندان است واين امرباعث از بين رفتن حس مكان مي شود. براي شكل گيري حس مكان در شهر وجود سخت فضاها درسطوح مختلف الزامي است. نكته ديگري كه همواره درطرح ها به فراموشي سپرده مي شود توجه به حركت پياده درسطح شهراست. اين درست همان جايي است امكان درنگ را ازشهروندان سلب مي كند و اين يعني ناتوان كردن فضا درايجاد حس مكان وهويت.

      براي دستيابي به اين هدف (ايجادهويت درفضاهاي شهري) فضاها و  ساختمانهاي عمومي شهر بايد خصوصيات زير را درخود داشته باشند :

1-     فضاهاي عمومي شهربايد با گذشته و حال شهر پيوند برقرار كرده و خصوصيات آن را در خود مجسم سازد: راب كرير در اين زمينه معتقد است كه فضاهاي قديمي را بايد ازنوكشف نمود. زماني اين هدف دست يافتني مي شود كه ابتدا كاركردهاي آنرا ارزش نهيم وبعد درمكان درست با برخورداري مناسب آنرا درطرح كلي شهر برنامه ريزي نماييم. شهرسازان همواره وظيفه اخلاقي دارند كه خصوصيات زمان رادركارهاي خود متجلي نمايند.

2-     فضاهاي عمومي به عنوان عناصري نمادين براي ايجادنقاط تاكيد در شهر: ازنظر كوين لينچ محيط  بايد هويت قابل ادراك داشته باشد. اين نوع هويت يا حس مكان مي تواند احساس تعلق به همراه داشته باشد و ميان مردم ومكانها ارتباط برقراركند و وحدت بوجود آورد. ايجاد محيط هاي متنوع امكان انتخاب افراد را ازمحيط هاي خلوت تا شلوغ، محصورتا آزاد وساده تا پيچيده افزايش مي دهد.

3-     شناخت فعاليتهاي مردم با توجه به فضا و كنش انسان و كالبد ساخته شده : وضوح فرم بصري و عملكرد فضا موجب ادراك صحيح از آن و در نتيجه ارتباط مناسب مردم با فضا مي گردد كه درنهايت به اهميت اجتماعي فضا مي انجامد. هرگاه عملكردي با اهداف فضايي منطبق باشد فضا داراي مفهوم خواهد بود. انسان جزئي ازفضاست و با ارزش ها و هنجارها به اين فضا معنا مي بخشد. الگوي روابط اجتماعي ثابت نيست و هر فضا با جايگزين شدن روابط اجتماعي خاص چهره متفاوتي به خود مي گيرد. به همين دليل بايد به دنبال فضايي گشت كه به تغيرات سريع جامعه، تكنولوژي و اقتصاد پاسخگو باشد. بدين ترتيب شهر نيازمند فضا هايي است كه به طورارگانيك با زندگي قرين شود. يعني قابل انعطاف و قابل احياء باشد.

4-     تناسب شهرسازي با زمان: فضا براي اينكه بتواند ارزشمند و ماندگار باشد بايد روح زمان را درخود مجسم كند. ما درعصرعدم قطعيت زندگي مي كنيم  و بسياري از اموري كه ترديد نشدني مي نمودند امروزه مورد ترديد جدي قرار گرفته اند. ما در دنيايي قرار داريم كه با سرعت شتابان درحركت است. در واقع بايد چارچوب  ساختاري را براي اين ساختمانها درنظرگرفت كه فضاها درآن قابل تغييرباشند و در غيراين صورت فضايي كه بتواند خود را با تغييرات سريع علم و جامعه منطبق سازد پس از مدتي اندك كهنه مي شود و بلااستفاده باقي مي ماند.

      درخاتمه با اين جمله از هيل بلاودر اهميت فضاي مطلوب بحث رابه پايان مي رسانيم هرچندكه صحبت دراين زمينه بسياراست :

‹ماعمدتا درفضاهاي محصورزندگي مي كنيم. اين فضاها محيطي راشكل مي دهند كه درآن فرهنگ ما رشد مي كند... اگر آرزو داريم كه فرهنگ خود را به سطحي بالاترارتقا دهيم مجبوريم فضاي زندگي خودمان را دگرگون سازيم›

                                با تشکر فراوان از دکتر حیدری که انقدرلطف دارن!